Bacteriofagen zijn de meest voorkomende biologische entiteiten op aarde. Ze leven overal waar bacteriën leven — ook op de menselijke huid. Hun vermogen om specifieke bacteriën te vernietigen maakt ze wetenschappelijk en praktisch uitzonderlijk interessant.
Een bacteriofaag — letterlijk „bacterie-eter“, van het Griekse phagein (eten) — is een virus dat uitsluitend bacteriën infecteert. Bacteriofagen, ook wel kortweg fagen genoemd, kunnen geen menselijke of dierlijke cellen infecteren; ze zijn strikt gespecialiseerd in bacteriën.
Fagen zijn de meest voorkomende biologische entiteiten op aarde: naar schatting bestaan er 10³¹ fagen. Ze komen voor in bodem, water, voedsel, en op en in het menselijk lichaam. Elke bacteriesoort heeft zijn eigen specifieke fagen die haar infecteren.
Bacteriofagen zijn geen kunstmatig ontwikkelde stoffen. Ze zijn van nature aanwezig in vrijwel elke omgeving waar bacteriën voorkomen, inclusief de menselijke huid en darmen. Cosmetische toepassingen maken gebruik van deze van nature voorkomende virussen in geconcentreerde, geselecteerde vorm.
De werking van bacteriofagen verloopt via een precies mechanisme dat de lytische cyclus wordt genoemd. Dit proces verloopt in vier stappen:
Het resultaat: de doelbacterie wordt vernietigd, terwijl omliggende bacteriën van andere soorten ongemoeid worden gelaten. Dit is het fundamentele verschil met antibiotica, die breed spectrum werken en een groot deel van de aanwezige bacteriën — inclusief nuttige soorten — elimineren.
De selectiviteit van bacteriofagen is hun meest kenmerkende eigenschap. Elke faag heeft een beperkt gastheerbereik: hij infecteert doorgaans slechts één soort bacterie, en vaak zelfs slechts bepaalde stammen binnen die soort. Een faag die Staphylococcus aureus aanvalt, laat Staphylococcus epidermidis — de beschermende bewoner van gezonde huid — volledig ongemoeid.
Dit heeft twee belangrijke gevolgen. Ten eerste blijft het microbioom in balans: nuttige bacteriën worden niet verstoord. Ten tweede betekent het dat de juiste faag of faagcocktail nauwkeurig moet worden afgestemd op de doelbacterie. Voor cosmetische toepassingen worden fagen geselecteerd en geconcentreerd op basis van hun activiteit tegen de specifieke bacteriën die bij een bepaalde huidaandoening een rol spelen.
→ Meer over de rol van Staphylococcus aureus bij huidaandoeningen: Staphylococcus aureus kennis
Bacteriofagen werden onafhankelijk ontdekt door Frederick Twort (1915) en Félix d’Hérelle (1917). D’Hérelle introduceerde de naam ‘bacteriofaag’ en behandelde in 1919 voor het eerst een patiënt met bacteriofagen — met succes. In de decennia daarna werd faagtherapie in Oost-Europa, met name in Georgië en de Sovjet-Unie, op grote schaal toegepast.
Met de introductie van antibiotica in de jaren veertig en vijftig verloor faagtherapie in het Westen haar relevantie. Antibiotica waren eenvoudiger te produceren, breder inzetbaar en makkelijker te standaardiseren. Faagonderzoek bleef echter voortbestaan in Oost-Europa.
Sinds de jaren negentig groeit de wetenschappelijke interesse in bacteriofagen opnieuw, gedreven door de wereldwijde toename van antibioticaresistentie. Fagen worden nu gezien als een potentieel alternatief of aanvulling op antibiotica in situaties waar antibiotica falen. Tegelijkertijd wordt faagwerking steeds beter begrepen op moleculair niveau, wat nieuwe toepassingen mogelijk maakt.
Antibiotica werken door biochemische processen in bacteriën te verstoren — de celwandopbouw, de eiwitsynthese of de DNA-replicatie. Door mutaties kunnen bacteriën resistentie ontwikkelen tegen deze mechanismen. MRSA (meticillineresistente Staphylococcus aureus) is het bekendste voorbeeld: een variant van S. aureus die niet meer reageert op de meest gebruikte antibiotica.
Bacteriofagen werken via een fundamenteel ander mechanisme: ze herkennen specifieke eiwitstructuren op het bacterieoppervlak en vernietigen de cel van binnenuit. Resistentie tegen fagen kan optreden — bacteriën kunnen hun oppervlaktereceptoren veranderen — maar dit kost de bacterie vaak functionele nadelen. Bovendien co-evolueren fagen mee met bacteriën, in tegenstelling tot antibiotica die een statische chemische structuur hebben.
Dit maakt fagen wetenschappelijk interessant als aanvulling op het antibioticumaresenaal, met name voor multiresistente infecties. In cosmetische toepassingen is antibioticaresistentie minder direct relevant, maar de afwezigheid van kruisresistentie met antibiotica is wel een praktisch voordeel.
→ Meer over MRSA en S. aureus: Staphylococcus aureus kennis
Bij huidaandoeningen zoals neurodermitis, acne en rosacea speelt bacteriële een verstoorde balans in de huidflora een belangrijke rol. Bij neurodermitis domineert Staphylococcus aureus de aangedane huid en draagt actief bij aan ontsteking en jeuk. Bij acne is Cutibacterium acnes een sleutelbacterie. In beide gevallen is het theoretisch aantrekkelijk om selectief de problematische bacterie te verminderen zonder de rest van het microbioom te verstoren.
Cosmetische producten met bacteriofagen richten zich op dit principe. Ze zijn geen geneesmiddelen en doen geen therapeutische claims. Ze worden uitwendig aangebracht als onderdeel van de huidverzorging, met als doel de huidflora te ondersteunen en de huidbarrière te versterken.
Sanubiom ontwikkelde op basis van jarenlang onderzoek, in samenwerking met de Medische Universiteit van Innsbruck, een Phage Technology die selectief is afgestemd op de bacteriën die bij neurodermitis, rosacea en acne een rol spelen. De producten zijn steriel geproduceerd, pH-neutraal, alcoholvrij en vrij van parabenen en conserveermiddelen.
→ Faagtechnologie bij neurodermitis: wat weten we?
→ Faagtechnologie bij rosacea: wat weten we?
→ Huidmicrobioom bij neurodermitis & rosacea
Het is belangrijk onderscheid te maken tussen twee vormen van faaggebruik die vaak door elkaar worden gehaald.
Medische faagtherapie is het gebruik van bacteriofagen als geneesmiddel voor de behandeling van infectieziekten — oraal, intraveneus of lokaal op infectiewonden. Dit valt onder geneesmiddelenwetgeving. In de EU is de regelgeving in ontwikkeling; behandelingen worden in sommige landen uitgevoerd in het kader van compassionate use of klinische studies. In Georgië en Oekraïne heeft faagtherapie een lange klinische traditie.
Cosmetische faagtoepassing is het uitwendige gebruik van bacteriofagen als onderdeel van huidverzorgingsproducten. Cosmetica vallen niet onder geneesmiddelenwetgeving, maken geen therapeutische claims en zijn bedoeld voor het ondersteunen van de huidgezondheid.
Sanubiom-producten zijn cosmetische producten, geen geneesmiddelen. Ze zijn niet bedoeld voor de behandeling van infecties of huidziekten, en vervangen geen medische behandeling. Bij ernstige of aanhoudende huidklachten altijd een dermatoloog raadplegen.
Deze pagina biedt algemene wetenschappelijke informatie over bacteriofagen. Sanubiom-producten zijn cosmetische producten en geen geneesmiddelen. Medische faagtherapie valt buiten het toepassingsgebied van Sanubiom.
Een bacteriofaag is een virus dat uitsluitend bacteriën infecteert en vernietigt. Het kan geen menselijke cellen infecteren. Bacteriofagen komen van nature voor overal waar bacteriën leven — in water, bodem, voedsel en op de huid. Ze zijn de meest voorkomende biologische entiteiten op aarde.
Bacteriofagen infecteren geen menselijke cellen; ze zijn strikt gespecialiseerd in bacteriën. Ze komen van nature voor in en op het menselijk lichaam, inclusief in de darmen en op de huid. In de medische en cosmetische literatuur zijn geen significante bijwerkingen bekend bij uitwendig gebruik. Voor cosmetische producten geldt aanvullend dat ze dermatologisch worden getest voor gebruik.
Antibiotica zijn chemische stoffen die biochemische processen in een brede groep bacteriën verstoren — zowel schadelijke als nuttige. Bacteriofagen zijn biologische entiteiten die één specifieke bacteriesoort of -stam aanvallen, zonder andere bacteriën te raken. Antibiotica kunnen resistentie uitlokken door brede selectiedruk; fagen co-evolueren mee met hun gastheer. Antibiotica zijn chemisch stabiel; fagen zijn levende virussen die zich vermenigvuldigen zolang de doelbacterie aanwezig is.
Bij neurodermitis domineert Staphylococcus aureus de aangedane huid en draagt bij aan ontsteking en jeuk via toxineproductie. Fagen gericht op S. aureus kunnen deze bacterie selectief verminderen zonder de beschermende huidflora — met name Staphylococcus epidermidis — aan te tasten. Dit is het wetenschappelijke principe achter cosmetische faagtoepassing bij neurodermitis.
→ Meer over de wetenschap achter faagtoepassing: Faagtechnologie bij neurodermitis
Ja. Bacteriën kunnen hun oppervlaktereceptoren veranderen zodat een faag zich niet meer kan hechten. Dit kost de bacterie echter vaak functionele nadelen. Bovendien evolueren fagen mee met hun gastheer — een dynamiek die fundamenteel verschilt van antibiotica. In de praktijk worden faagcocktails (mengsels van meerdere fagen) gebruikt om resistentievorming te beperken.
Medische faagtherapie — het gebruik van fagen als geneesmiddel — valt in de EU onder strenge geneesmiddelenwetgeving en is in reguliere zorg niet beschikbaar. In bijzondere gevallen (compassionate use) kan een arts in Nederland of België een aanvraag indienen. Cosmetische faagproducten, zoals die van Sanubiom, vallen buiten de geneesmiddelenwetgeving en zijn vrij verkrijgbaar als huidverzorgingsproduct.
Fagen worden gekweekt in een laboratoriumomgeving op basis van hun specifieke doelbacterie. Na fermentatie en zuivering worden ze geconcentreerd en geformuleerd in een stabiele drager — bij Sanubiom een spray. De productie verloopt steriel en volgens GMP-normen (Good Manufacturing Practice) en ISO 22716, de internationale kwaliteitsstandaard voor cosmetica.
Wetenschappelijke bronnen
1. Rohde C, Witzenrath M, Hüser A. Bakteriophagen als Arzneimittel im Kampf gegen Infektionen. Fraunhofer ITEM / Phage4Cure. 2021.
2. Kortright KE, Chan BK, Koff JL, Turner PE. Phage therapy: a renewed approach to combat antibiotic-resistant bacteria. Cell Host Microbe. 2019;25(2):219–232.
3. Geoghegan JA, Irvine AD, Foster TJ. Staphylococcus aureus and atopic dermatitis: a complex and evolving relationship. Trends Microbiol. 2018;26(6):484–497.
4. Totté JEE, van Doorn MB, Pasmans SGMA. Successful Treatment of Chronic Staphylococcus aureus-Related Dermatoses with the Topical Endolysin Staphefekt SA.100. Case Rep Dermatol. 2017;9(1):19–25.
