Bacteriofagen komen van nature voor in de omgeving en op onze huid. In cosmetische huidverzorging worden ze onderzocht als manier om de bacteriële balans te ondersteunen. We leggen graag uit hoe die technologie werkt.
Bacteriofagen — kortweg fagen — zijn virussen die uitsluitend bacteriën ‘infecteren’. Ze zijn met afstand de meest voorkomende biologische entiteiten op aarde: naar schatting bestaan er 10³± fagen, tien keer zoveel als er bacteriën zijn. Ze worden aangetroffen in oceanen, grond, lucht — en ook op en in het menselijk lichaam.
Fagen zijn geen ziekteverwekkers voor mensen. Ze kunnen menselijke cellen niet infecteren, omdat ze daarvoor de specifieke receptoren missen. Hun enige ‘doel’ is het infecteren van bacteriën: ze hechten aan een bacterie, brengen hun genetisch materiaal naar binnen, en laten de bacterie nieuwe fagen produceren totdat de cel uiteenspat. Dit heet de lytische cyclus.
Wat fagen biologisch onderscheidt van antibiotica, is hun specificiteit: de meeste fagen infecteren slechts één of enkele nauw verwante bacteriesoorten. Ze laten andere bacteriën volledig ongemoeid. Dat is een fundamenteel verschil met breedspectrum-antibiotica, die een groot deel van het bacterieel ecosysteem tegelijk raken.
De huid herbergt een divers ecosysteem van micro-organismen: bacteriën, gisten, schimmels en ook fagen. De huidfaagpopulatie maakt deel uit van het bredere huidmicrobioom en heeft waarschijnlijk een regulerende functie in de bacteriële samenstelling ervan.
Bij mensen met acne is het huidmicrobioom uit balans: de bacterie Cutibacterium acnes (C. acnes) domineert in verstopte poriën, waar ze talg afbreekt tot irriterende vrije vetzuren die een ontstekingsreactie uitlokken. Meer daarover kun je hier lezen: ‘Hoe ontwikkelt acne zich’.
Het idee achter faagtechnologie in cosmetische huidverzorging is om fagen die selectief C. acnes kunnen beïnvloeden toe te passen op de huid, met als doel de bacteriële balans te ondersteunen. In tegenstelling tot antibiotica, die alle bacteriën in hun werkingsspectrum raken, laten acnespecifieke fagen andere bewoners van het huidmicrobioom — zoals beschermende Staphylococcus epidermidis-stammen — ongemoeid.
Faagtechnologie in cosmetische producten richt zich op het ondersteunen van de huidmicrobiota. Het is geen medische behandeling van acne. Bij ernstige of aanhoudende klachten altijd een arts raadplegen.
Antibiotica worden al decennia ingezet bij matige tot ernstige acne, met name orale doxycycline en topische clindamycine. Ze werken door de groei van C. acnes te remmen of de bacterie te doden. Het probleem: antibiotica zijn breedspectrum. Ze treffen ook de beschermende bacteriën op en in het lichaam.
Langdurig gebruik van antibiotica bij acne wordt geassocieerd met verstoring van de darmflora, risico op antibioticaresistentie — zowel bij C. acnes zelf als bij andere bacteriën — en herval van acne na het stoppen. Richtlijnen adviseren dan ook om antibiotica zo kort mogelijk te gebruiken en altijd te combineren met niet-antibiotische middelen.
Fagen zijn in dat vergelijk fundamenteel anders van aard:
Dit maakt faagtechnologie wetenschappelijk interessant als aanvulling op bestaande huidverzorgingsbenaderingen, met name in de context van toenemende zorgen over antibioticaresistentie.
Een vroege maar veelgeciteerde studie van Marinelli et al. (2012, mBio) analyseerde elf bacteriofaagstammen die gespecialiseerd zijn in C. acnes. De onderzoekers stelden vast dat deze faagstammen ondanks beperkte genetische diversiteit een brede dodende activiteit vertoonden tegen een groot aantal C. acnes-isolaten afkomstig van menselijke huidmonsters. Deze bevinding legde een eerste basis voor verder onderzoek naar fagen als potentiële aanvulling bij de aanpak van het bacterieel profiel van acnehuid.
Uit de data van Wielscher et al. (Science Advances, 2023) bleek dat het fagoom een dynamisch en persoonsgebonden onderdeel is van het huidmicrobioom, en dat de faagsamenstelling verschilt tussen gezonde huid en huid met ontstekingen. Dit onderzoek ondersteunt de hypothese dat het fagoom een belangrijke rol speelt in de bacteriële samenstelling van de huid.
Het meeste klinische onderzoek naar fagen bevindt zich in de context van faagttherapie — de medische toepassing van fagen bij bacteriële infecties die niet meer reageren op antibiotica. In Georgië en Polen wordt faagtherapie al tientallen jaren toegepast bij ernstige infecties; recent zijn ook in West-Europa en de VS gepubliceerde casusreeksen en klinische studies beschikbaar gekomen.
Cosmetische toepassing van fagen is een afzonderlijk en jonger onderzoeksgebied. De beschikbare evidence voor topische fagen bij acnehuid bestaat voornamelijk uit in-vitro-onderzoek en vroege observationele studies. Grotere gerandomiseerde klinische studies bij mensen zijn nog beperkt. Dat betekent niet dat de aanpak onverantwoord is, maar wel dat claims over werkzaamheid in cosmetische context bescheiden en genuanceerd moeten worden geformuleerd.
Sanubiom baseert zijn faagtechnologie op gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek. De producten zijn cosmetisch en geen medisch hulpmiddel of geneesmiddel.
Antibioticaresistentie is wereldwijd één van de grootste uitdagingen in de gezondheidszorg. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) waarschuwen al jaren voor het toenemende tekort aan effectieve antibiotica bij ernstige infecties.
In de dermatologie is resistentie van C. acnes tegen veelgebruikte antibiotica — met name erytromycine en clindamycine — al decennia een bekend probleem. Onderzoek laat zien dat resistentiepercentages in sommige landen zijn opgelopen tot meer dan 50%. Dat heeft geleid tot richtlijnen die antibiotica bij acne beperken in duur en combineren met niet-antibiotische middelen zoals benzoylperoxide.
In die context is wetenschappelijke interesse in fagen als alternatief of aanvulling begrijpelijk en relevant. Faagtechnologie in cosmetische producten draagt niet bij aan antibioticaresistentie en belast het microbioom minder dan breedspectrum-antibiotica.
In cosmetische producten worden bacteriofagen verwerkt in een formule — doorgaans een spray of lichte lotion — die op de huid wordt aangebracht. De fagen blijven na aanbrenging actief op het huidoppervlak en in de poriën zolang hun doelbacteriën aanwezig zijn.
Een paar aandachtspunten bij gebruik van producten met faagtechnologie:
Zie voor een volledig overzicht van huidverzorgingstips bij acne de pagina ‘Acne behandeling’.
Cosmetische producten met faagtechnologie zijn bedoeld als ondersteuning van de huidverzorging. Ze vervangen geen medische behandeling. Schakel een dermatoloog in bij ernstige acne (noduli, cysten), acne die littekens achterlaat, of klachten die na acht weken met vrij verkrijgbare middelen niet verbeteren.
Deze tekst is informatief en bedoeld voor consumenten. Producten met faagtechnologie zijn cosmetische producten, geen geneesmiddelen of medische hulpmiddelen. Ze zijn niet bedoeld voor de diagnose, behandeling, genezing of preventie van ziekten. Bij ernstige of aanhoudende klachten altijd een huisarts of dermatoloog raadplegen.
Bacteriofagen zijn virussen die uitsluitend bacteriën infecteren — ze kunnen geen menselijke cellen infecteren. Ze komen van nature overal voor: in water, lucht, grond en op de menselijke huid. Ze zijn met afstand de meest voorkomende biologische entiteiten op aarde. Hun werkingsprincipe is eenvoudig: ze hechten aan een specifieke bacterie, brengen hun genetisch materiaal naar binnen en laten de bacterie nieuwe fagen produceren totdat de bacteriecel kapotgaat.
Bacteriofagen infecteren alleen bacteriën, niet menselijke cellen. Ze worden al tientallen jaren in Georgië en Polen medisch gebruikt bij ernstige infecties, en er zijn geen aanwijzingen voor toxiciteit bij mensen. In cosmetische producten worden fagen al jaren toegepast in kleine formuleringen. Mensen met een ernstig verzwakt immuunsysteem of die intensieve medische behandelingen ondergaan, raadplegen bij voorkeur een arts voordat ze nieuwe producten gebruiken.
Het belangrijkste verschil is selectiviteit. Antibiotica zijn breedspectrum: ze raken niet alleen de doelbacterie, maar ook beschermende bacteriën in het huidmicrobioom en de darmflora. Langdurig gebruik van antibiotica bij acne kan leiden tot resistentie en verstoring van het microbioom. Fagen zijn in principe selectief voor één of enkele nauw verwante bacteriesoorten en laten de rest van het bacterieel ecosysteem ongemoeid.
Er bestaat laboratoriumonderzoek dat aantoont dat fagen gespecialiseerd in C. acnes brede dodende activiteit hebben tegen acnebacterieïsolaten (Marinelli et al., 2012). Recentere studies karakteriseren het huidfagoom en de rol ervan bij ontstoken huid (Wielscher et al., 2023). Grotere klinische studies bij mensen in een cosmetische context zijn nog beperkt. De technologie is wetenschappelijk veelbelovend, maar nadere klinische onderbouwing is in ontwikkeling.
Volwassen acne — ook na de puberteit — heeft dezelfde bacteriologische component als puberteitsacne: overgroei van C. acnes in verstopte poriën speelt ook bij volwassenen een rol. In die zin is de bacteriologische logica achter faagtechnologie niet leeftijdsgebonden. De relatieve bijdrage van bacteriën versus hormonen en andere factoren verschilt wel per persoon en per leeftijdsfase.
Bij milde huidverzorgingsroutines is combineren doorgaans geen probleem. Gebruik je medisch voorgeschreven producten — zoals topische retinoïden, benzoylperoxide of antibiotische crème — bespreek dan met je dermatoloog of aanvullende producten passend zijn. Sommige actieve ingrediënten kunnen de activiteit van fagen theoretisch beïnvloeden bij directe menging, al is dit in de praktijk van topische toepassing niet aangetoond.
Microbiomale veranderingen verlopen geleidelijk. Veranderingen in de bacteriële samenstelling van de huid zijn geen kwestie van dagen maar van weken. Een eerlijke verwachting is dat producten met faagtechnologie, als onderdeel van een consistente huidverzorgingsroutine, pas na meerdere weken effect kunnen laten zien — en dat effect is ondersteunend, geen genezing.
Nee. Fagresistentie bij bacteriën is een bekend fenomeen — bacteriën kunnen mutaties ontwikkelen die faaginfectie bemoeilijken. Maar dit mechanisme verschilt fundamenteel van antibioticaresistentie: faagresistentiegenen worden niet via dezelfde horizontale genoverdrachtsmechanismen verspreid als antibioticaresistentiegenen. Faagtechnologie draagt daarmee niet bij aan de wereldwijde problematiek van antibioticaresistentie.
Wetenschappelijke bronnen
1. Marinelli LJ, Fitz-Gibbon S, Hayes C, et al. Propionibacterium acnes Bacteriophages Display Limited Genetic Diversity and Broad Killing Activity against Bacterial Skin Isolates. mBio. 2012;3(5). doi:10.1128/mbio.00279-12
2. Wielscher M, Pfisterer K, Samardzic D, et al. The phageome in normal and inflamed human skin. Science Advances. 2023. doi:10.1126/sciadv.adg4015
3. Fitz-Gibbon S et al. Propionibacterium acnes strain populations in the human skin microbiome associated with acne. J Invest Dermatol. 2013;133(9):2152–2160.
4. Lowe NJ et al. The antibiotic resistance of Propionibacterium acnes in acne patients. J Am Acad Dermatol. 1988 — en actuele ECDC-resistentiedata 2020–2023.
